Epilepsy

የሚጥል በሽታ ለሚያመዉ ሰዉ ምን ኣይነት የመጀመሪያ እርዳታ ላድርግ? / Seizure First Aid

ከ10 ሰዎች 1 ያህሉ የሚጥል በሽታ ሊኖርባቸው ይችላል። ይህ ማለት መናድ የተለመደ ነው፣ እና አንድ ቀን በሚጥልበት ጊዜ ወይም በኋላ የሆነን ሰው መርዳት ሊኖርብዎ ይችላል። የመናድ/ሚጥል በሽታ ዓይነቶችና መንስኤውን ለማወቅ ከፈለጉ መናድ/የሚጥል በሽታ ዓይነቶችና መንስኤው  በሚል ርዕስ የተጻፈውን ጽሁፍ ያንብቡ።

መናድ በራሱ እስኪቆም ድረስ ያንን ሰው ለመጠበቅ ምን ማድረግ እንደሚችሉ ይወቁ።

መናድ/ የሚጥል በሽታ በሚከሰትበት ጊዜ ሁሉ ወደ 911 እደውላለሁ?

መናድ አብዛኛውን ጊዜ አስቸኳይ የሕክምና ክትትል አያስፈልጋቸውም። ከእነዚህ ውስጥ አንዱ ወይም ከዚያ በላይ እውነት ከሆኑ ብቻ 911 ይደውሉ፡

  • ግለሰቡ ከዚህ በፊት መናድ ገጥሞት አያውቅም።
  • ግለሰቡ መናድ ከተከሰተ በኋላ የመተንፈስ ወይም የመንቃት ችግር አለበት.
  • መናድ ከ 5 ደቂቃዎች በላይ ይቆያል.
  • ግለሰቡ ከመጀመሪያው በኋላ ብዙም ሳይቆይ ሌላ መናድ አለው.
  • በመናድ ወቅት ሰውየው ይጎዳል።
  • መናድ የሚከሰተው በውሃ ውስጥ ነው.
  • ግለሰቡ እንደ የስኳር በሽታ፣ የልብ ሕመም ወይም ነፍሰ ጡር የሆነ የጤና ችግር አለበት።
EEG-study-being-done-for-epileptic-patient
photo credit:@Flickr https://www.flickr.com

ለማንኛውም የመናድ አይነት የመጀመሪያ እርዳታ

ብዙ አይነት የመናድ ዓይነቶች አሉ። አብዛኛው የሚጥል በሽታ በጥቂት ደቂቃዎች ውስጥ ያበቃል። ማንኛውንም የሚጥል በሽታ አይነት ያለበትን ሰው ለመርዳት እነዚህ አጠቃላይ ነገሮች ያድርጉ፡-

  • መናድ እስኪያበቃ ድረስ እና ሙሉ በሙሉ እስኪነቃ ድረስ ኣብረዉ ይቆዩ። ካለቀ በኋላ ሰውዬው ደህንነቱ በተጠበቀ ቦታ እንዲቀመጥ እርዱት።
  • አንዴ ንቁ ከሆኑ እና መግባባት ከቻሉ በጣም ቀላል በሆነ መንገድ የሆነውን ነገር ይንገሯቸው።
  • ሰውየውን አፅናኑ እና በእርጋታ ይንገሩዋቸው።
  • ግለሰቡ የሕክምና አምባር ወይም ሌላ የድንገተኛ ጊዜ መረጃ ለብሶ እንደሆነ ያረጋግጡ።
  • እራስዎን እና ሌሎች ሰዎችን ያረጋጉ.
  • ግለሰቡ በደህና ወደ ቤት መመለሱን ለማረጋገጥ ታክሲ ወይም ሌላ ሰው ለመጥራት ያቅርቡ።

ለአጠቃላይ ቶኒክ-ክሎኒክ (ግራንድ ማል) የሚጥል በሽታ የመጀመሪያ እርዳታ

ብዙ ሰዎች ስለ መናድ/ seizure ሲያስቡ፣ አጠቃላይ የሆነ ቶኒክ-ክሎኒክ መናድ (ግራንድ ማል መናድ ) ይመስላቸውል።

አጠቃላይ የሆነ ቶኒክ-ክሎኒክ መናድ (Generalized Tonic-Clonic seizure) ያለበት ሰዉ ሊያሳይ ከሚችላቸው ምልክቶች ውስጥ: ሰውዬው ሊጮህሊወድቅ፣ ሊንቀጠቀጥ ይችላል፣ እና በዙሪያው ስላለው ነገር ምንም ላያውቅ ይችላል።

እንደዚህ አይነት መናድ ያለበትን ሰው ለመርዳት ልታደርጋቸው የምትችላቸው ነገሮች እነኚሁና፡

  • ታማሚውን ወለሉ ላይ እንዲተኛ ያድርጉ ያስተኙት።
  • ታማሚውን በቀስታ ወደ አንድ ጎን ያዙሩት። ይህም ሰውዬው እንዲተነፍስ ይረዳል።
  • በታማሚው ዙሪያ ያለውን ቦታ ከማንኛውም ከባድ ወይም ሹል ነገሮች ያጽዱ። ይህ ጉዳት እንዳይደርስ መከላከል ይችላል።
  • ለስላሳ እና ጠፍጣፋ ነገር ልክ እንደ የታጠፈ ጃኬት ከጭንቅላቱ በታች ያድርጉት።
  • የዓይን መነፅርን ካለው ያውልቁት ።
  • ለመተንፈስ አስቸጋሪ የሚያደርገውን ማሰሪያ ወይም በአንገቱ ላይ ያለውን ማንኛውንም ነገር ይፍቱ።

የሚጥል ጊዜ መናድ ከ5 ደቂቃ በላይ የሚቆይ ከሆነ ወደ 911 ይደውሉ።

 

ማድረግ የሌለብዎ ነገሮች

ከሚከተሉት ነገሮች ውስጥ አንዱንም በጭራሽ አታድርጉ።

  • ግለሰቡን ወደ ታች አትያዙ ወይም እንቅስቃሴዎቹን ለማቆም አይሞክሩ.
  • በሰውየው አፍ ውስጥ ምንም ነገር አታስቀምጡ. ይህ ጥርስን ወይም መንጋጋውን ሊጎዳ ይችላል. የሚጥል በሽታ ያለበት ሰው ምላሱን መዋጥ አይችልም።
  • አፍ ለአፍ እስትንፋስ ለመስጠት አይሞክሩ (እንደ CPR)። ሰዎች ብዙውን ጊዜ መናድ ካቆሙ ቡሃላ በራሳችው ጊዜ እንደገና መተንፈስ ይጀምራሉ።

ለበለጠ/ተጨማሪ ምክር ወይም መረጃ ሃኪሞን ያማክሩ።

Reference:

  1. https://www.cdc.gov/epilepsy/about/types-of-seizures.htm
  2. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/seizure/symptoms-causes/syc-20365711
  3. https://www.cdc.gov/epilepsy/about/first-aid.htm

Disclaimer:

This blog provides general information and discussions about health and related subjects. The information and other content provided in this blog, or in any linked materials, are not intended and should not be construed as medical advice, nor is the information a substitute for professional medical expertise or treatment.

If you or any other person has a medical concern, you should consult with your health care provider or seek other professional medical treatment. Never disregard professional medical advice or delay in seeking it because of something that have read on this blog or in any linked materials. If you think you may have a medical emergency, call your doctor or emergency services immediately. The opinions and views expressed on this blog and website have no relation to those of any academic, hospital, health practice or other institution.

Brain

መናድ/የሚጥል በሽታ ዓይነቶችና መንስኤው Seizure/Epilepsy: Types and Common Causes

የመናድ በሽታ/seizure የሚከሰተው በአንጎል ኤሌክትሪክ እንቅስቃሴ ውስጥ ረብሻዎች ሲኖሩ የሚከሰተው ነው።

የሚጥል በሽታ የአእምሮ ችግር ነው። ኣንድ ሰዉ/ህጻን Epilepsy የሚባለውን የሚጥል በሽታ ኣለባቸዉ ለማለት ቢያንሰ ሁለት ወይም ከዚያ በላይ መናድ በተከታታይ በደረሰባቸው ጊዜ ነው።

ብዙ አይነት መናድ አለ። የሚጥል በሽታ ያለበት ሰው ከአንድ በላይ የመናድ አይነት ሊኖረው ይችላል።

የመናድ/የሚጥል በሽታ መንስኤው ምንድን ነው?

  • የአንጎል ጉዳት፡- አንዳንድ ጊዜ የሚጥል በሽታ የሚከሰተው በአንጎል ላይ በሚደርስ ጉዳት ነው። ይህም የጭንቅላት ጉዳቶችን፣ የአንጎል ካንሰር እና ስትሮክን ይጨምራል።
  • የጄነቲክ (ዘርአመል) ሁኔታዎች፦ የጄኔቲክ ለውጦች የሚጥል በሽታ ሊያስከትሉ ይችላሉ።
  • ሰውነት ምግብን እንዴት እንደሚያብላላ፡- አንዳንድ ልጆች ምግባቸውን ወደ የሀይል ምንጭ የመቀየር ችግር አለባቸው፡ ይህ ደግሞ የእንፍርፍሪት በሽታ ሊያስከትል ይችላል።
  • ያልታወቁ መንስኤዎች፦ ብዙ ጊዜ የህክምና እንክብካቤ አቅራቢዎች የአንድ ሕጻን የእንፍርፍሪት በሽታ መንስኤ ምን እንደሆነ ሊያውቁ አይችሉም።

የመናድ ምልክቶች

የመናድ ምልክቶች እንደ መናድ አይነት ይወሰናሉ። አንዳንድ ጊዜ አንድ ሰው የሚጥል በሽታ ሲይዘው በቀላሉ ለመለየት አስቸጋሪ ነው። የሚጥል በሽታ ያለበት ሰው ግራ የተጋባ ሊመስል ይችላል ወይም እዚያ በሌለው ነገር ላይ ያፈጠጠ ሊመስል ይችላል። ሌላው መናድ አይነት ደግሞ አንድ ሰው እንዲወድቅ, እንዲንቀጠቀጡ እና በዙሪያው ስላለው ነገር እንዳያዉቅ ሊያደርግ ይችላል።

አንድ ሰው የሚጥል በሽታ ሲይዘው ምን ማድረግ እንዳለብዎ ለማወቅ እንዲችሉ የተለያዩ የመናድ ዓይነቶች ምልክቶቻቸው ይወቁ።
መናድ በራሱ እስኪቆም ድረስ ያንን ሰው ለመጠበቅ ምን ማድረግ እንደሚችሉ ለማወቅ ሚጥል በሽታ ለሚያመዉ ሰዉ ምን ኣይነት የመጀመሪያ እርዳታ ላድርግ? / Seizure First Aid ይጎብኙ።

ዋና ዋና የመናድ ዓይነቶች

መናድ በሁለት ቡድን ይከፈላል.

  1. አጠቃላይ መናድ/ የሚጥል በሽታ (Generalized seizure): በሁለቱም የአንጎል ክፍሎች ላይ ተጽዕኖ ያሳድራል።
    ኣብሰንስ / Absence seizure የሚጥል መናድ፣ አንዳንድ ጊዜ ፔቲት ማል መናድ /Petit Mal seizure ተብሎ የሚጠራው ፈጣን ብልጭ ድርግም የሚል ወይም ለጥቂት ሰኮንዶች ወደላይ ማፍጠጥ ያስከትላል።
    ቶኒክ-ክሎኒክ መናድ / Tonic-clonic Seizure፣ ግራንድ ማል መናድ (Grand Mal Seizure) ተብሎም ይጠራል፣ አንድ ቶኒክ-ክሎኒክ መናድ ሰው ሊያሳዩ የሚችሉት ምልክቶች።
    • ይጮኻሉ / ማልቀስ
    • ንቃተ ህሊና ማጣት
    • መሬት ላይ መዉደቅ
    • የጡንቻ መንቀጥቀጥ ወይም መኮማተር/spasm
    • ሰውዬው ቶኒክ-ክሎኒክ መናድ ከተከሰተ በኋላ ድካም ሊሰማው ይችላል።
  2. ከፊል መናድ/ Partial Seizure : በአንጎል ውስጥ ከአንዱ የአንጎል አካባቢ ብቻ የሚነሳ መናድ ነው።
    • ቀላል የከፊል መናድ / Simple Partial Seizure: በትንሽ የአንጎል ክፍል ላይ ተጽዕኖ ያሳድራል። ይህ መናድ መንቀጥቀጥ ወይም እንደ እንግዳ ጣዕም ወይም ሽታ ወይም የስሜት ለውጥ ሊያስከትሉ ይችላሉ።
    • ውስብስብ የከፊል መናድ /Complex Partial Seizure: ይህ በሽታ ያለበትን ሰው ግራ ሊጋባ ወይም ሊደናግር ይችላል። ሰውዬው ለጥያቄዎች ወይም ለአቅጣጫ ለጥቂት ደቂቃዎች ምላሽ መስጠት አይችልም።
    • መናድ/seizure በአንድ የአንጎል ክፍል ጀምሮ፣ ነገር ግን ወደ ሁለቱም የአንጎል ክፍሎች ሊሰራጭ ይችላል። በሌላ አነጋገር ሰውዬው በመጀመሪያ ከፊል መናድ/ Partial Seizure ኖሮት፣ ከዚያም አጠቃላይ መናድ ይከተላል።

የሚጥል በሽታ በተደጋጋሚ እንዲከሰት የሚያደርጉ ነገሮች አሉ?

በአንዳንድ ልጆች ላይ የእንፍርፍሪት በሽታ ብዙ ጊዜ እንዲከሰት የሚያደርጉ አንዳንድ ነገሮች አሉ። እነዚህ ነገሮች
የሚከተሉትን ያካትታሉ፦

  • ከመጠን በላይ ድካም
  • ምግብ በደንብ አለመብላት
  • የታዘዘውን የመድሀኒት መጠን አለመውሰድ
  • የሚያብረቀርቁ ብሩህ መብራቶች ወይም የሚመሳሰሉ ነገሮች (patterns)
  • በጣም ብዙ ጭንቀት
  • ህመም
  • ትኩሳት
  • የወር አበባ መከሰት
  • አልኮል መጠጣት
  • አደንዛዥ እጽ መውሰድ

የሚጥል በሽታ ለጥቂት ደቂቃዎች ሊቆይ ይችላል። ሁሉም የሚጥል በሽታ ድንገተኛ አደጋዎች አይደሉም። መናድ ለምን ያህል ጊዜ እንደሚቆይ ይከታተሉ። የሚጥል በሽታ ከ5 ደቂቃ በላይ የሚቆይ ከሆነ ወይም ግለሰቡ በሚጥልበት ጊዜ ጉዳት ከደረሰበት ወደ 911 ይደውሉ።

የሚጥል በሽታ እንዴት እናክማለን?

የህክምና እንክብካቤ አቅራቢዎች፡ የመናድ ዓይነት (seizure type) መሰረት በማድረግ፡ የሚጥል በሽታን ለማከም የተለያዩ መድሀኒቶች ይጠቀማሉ። እነዚህ መድሃኒቶች ከሚጥል በሽታ አያድኑም። አብዛኛው ጊዜ፡ እነዚህ መድሃኒቶች የሚጥል በሽታን ለመቆጣጠር ይረዳሉ፣ የሚጥል በሽታ ብርታት እንዲቀንስ ያደርጋሉ፣ ወይም ደጋግሞ እንዳይከሰቱ ያደርጋሉ። የልጅዎ የክህምና እንክብካቤ አቅራቢው ልጅዎ ምን አይነት የሚጥል በሽታ እንዳለበት ይነግርዎታል። ለልጅዎ የሚጥል በሽታ አይነት በጣም የሚስማማን መድሀኒት ያዝዛሉ።

የጤና ሁኔታውን በተመለከተ ለልጅዎ እውነቱን ይንገሩ። የልጅዎን የሚጥል በሽታ ማከም በተመለከተ ጥሩ
አመለካከት ካልዎት፡ እነሱም እንደዛ ጥሩ የሆነ አመለካከት ሊኖራቸው ይችላል። ችሎታቸው በሚፈቅደው መሰረት ልጅዎን እንደተለመደው ይያዙት። ልጅዎ የሚጥል በሽታ ስላለበት መጥፎ ባህሪ ካሳየ ምክንያት ከመፍጠር ይቆጠቡ። የሚጥል በሽታ ያለበት ልጅ እንደ ሌሎቹ የቤተሰቡ አባላት ተመሳሳይ ደንቦችን መከተል አለበት።

ከመጠን በላይ ከማንኛውም ነገር መከላከል የሚችል ሆነው ላለመምሰል ይሞክሩ። ይህ ልጅዎ ያለበትን ሁኔታ መቋቋም እንዲማር ይረዳዋል።

ልጅዎ እድሜው የሚፈቅድለት ከሆነ፡ እንደ መድሃኒቶቻቸውን መከታተል እና መውሰድ የመሳሰሉት ኃላፊነት በመስጠት እንክብካቤያቸው ውስጥ ሚና እንዲኖራቸው እርዷቸው። ለእያንዳንዱ የሳምንቱ ቀን የተለየ መያዣዎች ያለው የመድሃኒት መያዣ (pillbox) ለመጠቀም ይሞክሩ።

ጥሩ እንቅልፍ እና የአመጋገብ ልምዶችን ያበረታቱ።

የሚጥል በሽታ የሚያመዉ ሰዉ ቢያዩ ምን ማድረግ አንዳለብዎ ለማወቅ የሚጥል በሽታ የመጀመሪያ እርዳታ ይመልከቱ።

References:

  1. https://www.cdc.gov/epilepsy/about/types-of-seizures.htm
  2. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/seizure/symptoms-causes/syc-20365711

Disclaimer:

This blog provides general information and discussions about health and related subjects. The information and other content provided in this blog, or in any linked materials, are not intended and should not be construed as medical advice, nor is the information a substitute for professional medical expertise or treatment.

If you or any other person has a medical concern, you should consult with your health care provider or seek other professional medical treatment. Never disregard professional medical advice or delay in seeking it because of something that have read on this blog or in any linked materials. If you think you may have a medical emergency, call your doctor or emergency services immediately. The opinions and views expressed on this blog and website have no relation to those of any academic, hospital, health practice or other institution.